Doktorluktan Cumhurbaşkanlığına ve Başbakanlığa Uzanan 29 Hayat

Bir hekim için meslek hayatının doğal merkezi hastasıdır. Tanı koymak, tedavi etmek, hastalığı önlemek ve insan hayatını korumak… Peki bir hekim, bir gün yalnızca tek tek hastaların değil, milyonlarca insanın hayatını etkileyen kararların sorumluluğunu üstlenirse ne olur?

Tıp eğitimi almış insanların siyasette yükselmesi, tarihte sanıldığından çok daha sık karşılaşılan bir durumdur. Cumhurbaşkanları, başbakanlar, devlet başkanları ve hatta bir papa arasında bile hekimlik eğitimi almış isimler bulunmaktadır.

2012 yılında Piotr Lass, Adam Szarszewski, Aleksandra Gaworska-Krzemińska ve Jarosław Sławek tarafından yayımlanan “Medical doctors as the state presidents and prime ministers – a biographical analysis” başlıklı çalışmada, ülkelerinin devlet başkanı veya başbakanı olmuş 29 hekim incelenmiştir. Araştırmacılara göre bu kişilerin önemli bölümü Asya, Afrika ve Latin Amerika'daki genç veya istikrarsız demokratik sistemlerde görev yapmıştır. Çalışmada üç isim özellikle diktatörlükleriyle öne çıkarılmıştır.

Bu liste, hekimliğin yalnızca bir meslek değil, aynı zamanda toplumsal ve siyasi hayata açılan bir kapı olabileceğini gösteren oldukça ilginç bir tarih panoramasıdır.

29 hekim ve siyasi lider

Araştırmacıların çalışmasında yer alan isimler şunlardır:

Bu isimlerin tamamı, söz konusu 2012 tarihli akademik çalışmanın kapsamına dayanmaktadır. Makalenin çevrimiçi OCR metninde bazı tarih ve isim yazımlarında tarama kaynaklı hatalar bulunmaktadır; yukarıdaki liste, makalenin asıl isimlendirmesi esas alınarak düzenlenmiştir.

Doktorluktan siyasete: ortak nokta neydi?

Bu 29 kişinin hayatlarına bakıldığında tek bir siyasi profil ortaya çıkmıyor. Tam tersine, hekimlerin siyasette çok farklı ideolojileri ve yönetim biçimlerini temsil ettiği görülüyor.

Bir tarafta Georges Clemenceau, Gro Harlem Brundtland, Michelle Bachelet, Denzil Douglas ve Charles Tupper gibi demokratik siyaset içinde görev yapan isimler bulunurken, diğer tarafta François Duvalier, Hastings Banda ve Mohammad Najibullah gibi otoriter yönetimlerle özdeşleşmiş liderler yer alıyor.

Araştırmacıların temel sonucu da tam olarak bu çeşitliliğe dikkat çekiyor: Hekim olmak, kişiyi otomatik olarak iyi bir demokrat ya da iyi bir yönetici yapmıyor. Tıp eğitimi ile siyasi liderlik arasında doğrudan ve basit bir neden-sonuç ilişkisi kurmak mümkün değil.

Georges Clemenceau: “Kaplan” lakaplı hekim

Listede yer alan en dikkat çekici isimlerden biri Fransız siyasetçi Georges Clemenceau'dur.

Clemenceau iki kez Fransa başbakanlığı yaptı. 1906-1909 yıllarındaki ilk döneminin ardından, I. Dünya Savaşı'nın en kritik dönemlerinden birinde, 1917-1920 yılları arasında yeniden başbakan oldu.

Siyasi mücadelelerdeki sert ve tavizsiz tutumu nedeniyle “Kaplan” lakabıyla tanındı.

İlginç olan, Clemenceau'nun tıp eğitimi almış olması ve kısa süreli de olsa hekimlik yapmasıydı. 76 yaşında yeniden başbakan olduğunda Fransa, I. Dünya Savaşı'nın ağır koşullarıyla karşı karşıyaydı.

Makalenin yazarları Clemenceau'yu 29 hekim arasında tarihsel açıdan en tanınmış isimlerden biri olarak değerlendiriyor.

Michelle Bachelet: İşkenceden Cumhurbaşkanlığına

Şili'nin iki dönem cumhurbaşkanlığı yapan Michelle Bachelet, listedeki en çarpıcı yaşam öykülerinden birine sahip.

1970 yılında Santiago Üniversitesi'ne girdi. Ancak 1973'te Şili'deki askeri darbenin ardından ailesiyle birlikte tutuklandı ve işkence gördü. Daha sonra Doğu Almanya'ya giderek tıp eğitimini Berlin Humboldt Üniversitesi'nde tamamladı.

Şili'ye döndüğünde pediatri ve halk sağlığı alanında uzmanlaştı.

Siyasi kariyerinde önce sağlık bakanı, ardından savunma bakanı oldu. 2006 yılında Şili cumhurbaşkanı seçildi.

Böylece tıp eğitimi, sürgün, siyasi baskı ve devlet yönetimi onun yaşamında birbirine bağlandı.

Gro Harlem Brundtland: Hekimlikten Dünya Sağlık Örgütü'ne

Norveçli Gro Harlem Brundtland, hekimlerin siyasetteki en farklı örneklerinden biridir.

Oslo Üniversitesi'nde tıp eğitimi aldı ve daha sonra Harvard Üniversitesi'nde halk sağlığı alanında yüksek lisans yaptı. Bir süre kamu sağlık hizmetlerinde ve okul hekimi olarak çalıştı.

Daha sonra Norveç'in başbakanı oldu ve bu görevi üç ayrı dönemde üstlendi.

Siyasi kariyerinden sonra ise Dünya Sağlık Örgütü'nün genel direktörlüğünü yaptı.

Dolayısıyla Brundtland'ın kariyerinde üç farklı ölçek dikkat çekmektedir:

hasta → ülke → dünya sağlığı.

Tıp eğitimiyle başlayan kariyerinin küresel sağlık politikalarının en üst noktalarından birine ulaşması, hekimlik ile kamu yönetimi arasındaki ilişkinin en başarılı örneklerinden biri olarak görülebilir.

Sun Yat-sen: Doktor ve devrimci

Çin tarihinin en önemli siyasi figürlerinden Sun Yat-sen de hekimdi.

Hong Kong'da tıp eğitimi aldı ve Hong Kong ile Guangzhou'da bir süre hekimlik yaptı. Daha sonra hayatını siyasete ve devrimci mücadeleye adadı.

1911 Devrimi'nin ardından Çin Cumhuriyeti'nin ilk geçici cumhurbaşkanı oldu.

Sun Yat-sen yalnızca bir siyasetçi değil, modern Çin'in oluşumunda temel rol oynayan tarihsel bir figür olarak kabul edilir. Araştırmacılar da onu, listede yer alan Georges Clemenceau ile birlikte tarihsel açıdan en tanınmış isimlerden biri olarak özellikle ayırmaktadır.

Juscelino Kubitschek: Cerrah ve modern Brezilya'nın mimarı

Brezilya Cumhurbaşkanı Juscelino Kubitschek cerrahi eğitimi almış bir hekimdi.

1927 yılında tıp eğitimini tamamladıktan sonra Berlin, Paris ve Viyana'da cerrahi alanında çalışmalar yaptı.

1956-1961 yılları arasında Brezilya cumhurbaşkanlığı yaptı.

Onun döneminin en önemli projelerinden biri, Brezilya'nın başkentinin Rio de Janeiro'dan yeni kurulan Brasília kentine taşınmasıydı.

Kubitschek, sanayileşme ve hidroelektrik enerji yatırımlarını hızlandıran bir kalkınma programı uyguladı. Bununla birlikte yüksek enflasyon da döneminin önemli sorunlarından biri oldu.

Araştırmacılar Kubitschek'i etkili yöneticiler arasında saymaktadır.

Salvador Allende: Hekim, sosyalist ve trajik bir son

Şili Cumhurbaşkanı Salvador Allende, psikiyatri ve halk sağlığı alanında eğitim almıştı.

1970 yılında demokratik seçimle cumhurbaşkanı oldu. Sosyalist bir siyasetçi olarak geniş kapsamlı toplumsal ve ekonomik reformlar gerçekleştirmeye çalıştı.

Ancak hükümeti ciddi ekonomik ve siyasi krizlerle karşılaştı.

1973 yılında General Augusto Pinochet liderliğindeki askeri darbe sonucunda hükümeti devrildi. Allende aynı gün hayatını kaybetti.

Allende'nin yaşamı, hekimlikten siyasete geçen bir kişinin demokratik seçimle iktidara gelebileceğini, fakat siyasi kutuplaşmanın ve askeri müdahalelerin bir ülkenin kaderini nasıl değiştirebileceğini gösteren en çarpıcı örneklerden biridir.

Hekimlik her zaman “iyi yönetim” anlamına gelmiyor

Bu araştırmanın belki de en önemli tarafı burada ortaya çıkıyor.

Hekimlerin siyaset sahnesindeki varlığı yalnızca olumlu örneklerden oluşmuyor.

François Duvalier, Haiti'yi uzun yıllar otoriter biçimde yönetti.

Hastings Banda, Malawi'de uzun süreli ve baskıcı bir yönetim kurdu.

Mohammad Najibullah, Afganistan'da Sovyet destekli rejimin başında bulundu.

Radovan Karadžić ise Bosna Sırp Cumhuriyeti'nin lideri olarak savaş dönemindeki eylemleri nedeniyle uluslararası ceza yargılamalarının konusu oldu.

Beşşar Esad da çalışmanın yayımlandığı dönemde Suriye'nin cumhurbaşkanı olarak listede yer alıyordu.

Dolayısıyla bu biyografiler önemli bir gerçeği hatırlatıyor:

İyi bir hekim olmak ile iyi bir devlet yöneticisi olmak aynı şey değildir.

Tıp eğitimi; bilimsel düşünme, insan hayatına ilişkin sorumluluk, kriz yönetimi ve toplumsal sorunlarla yakın temas gibi bazı özellikler kazandırabilir. Ancak siyasi iktidarın nasıl kullanılacağı, kişinin karakteri, ideolojisi, kurumların gücü ve içinde bulunduğu tarihsel koşullar tarafından belirlenir.

Tıp uzmanlıkları da dikkat çekici

Araştırmanın bir başka ilginç sonucu, bu liderlerin tıp uzmanlıklarıdır.

Makalenin değerlendirmesine göre grubun önemli bölümü genel tıp veya halk sağlığı alanında çalışmıştır.

Bunun yanında:

3 cerrah

4 jinekolog

1 onkolog

1 fizyolog

7 halk sağlığı uzmanı

gibi farklı uzmanlık alanları görülmektedir.

Dolayısıyla “doktor cumhurbaşkanları” denildiğinde yalnızca klinik branşlardan söz etmiyoruz. Halk sağlığı uzmanları da bu grubun önemli bir bölümünü oluşturuyor.

Neden hekimler siyasete giriyor?

Bu sorunun kesin bir cevabı yok. Ancak hekimlik ile siyaset arasında bazı doğal kesişim noktaları bulunuyor.

Hekimler meslekleri gereği:

toplumun farklı kesimleriyle doğrudan temas eder,

yoksulluk ve eşitsizlikleri yakından görür,

sağlık politikalarının sonuçlarını birebir gözlemler,

kriz durumlarında karar vermek zorunda kalır,

kamu kurumlarıyla çalışır,

bilimsel kanıtları değerlendirme alışkanlığı kazanır.

Özellikle halk sağlığı eğitimi alan hekimler için bireysel hastadan topluma geçiş zaten mesleğin bir parçasıdır.

Ancak siyasette yalnızca bilimsel bilgi yeterli değildir. Ekonomi, hukuk, diplomasi, güvenlik, tarih ve toplumsal psikoloji gibi çok farklı alanlarda da karar vermek gerekir.

Bu nedenle hekimlik, siyasi liderlik için bir avantaj sağlayabilir; fakat tek başına yeterli değildir.

Bir başka ilginç ayrıntı: Hekimlik ve sanat

Araştırmacıların dikkat çektiği bir başka konu da bazı hekim-siyasetçilerin sanatla ilgilenmesidir.

Örneğin Agostinho Neto, Radovan Karadžić ve Johannes Vares-Barbarus şiirle ilgilenmiş isimler olarak anılırken, Milton Margai müzikle ilgileniyordu.

Bu ayrıntı bize tıp eğitimi almış insanların yalnızca laboratuvar, hastane ve klinik çevresinde şekillenmediğini de gösteriyor.

Hekimlik, bilimsel bir meslek olmasına rağmen tarih boyunca edebiyat, sanat, felsefe ve siyasetle iç içe geçmiş bir meslek olmuştur.

Hekimlikten devlet yönetimine: Bir meslekten daha fazlası

2012 tarihli bu araştırmanın ortaya koyduğu tablo oldukça renkli.

29 kişinin arasında:

demokratik liderler,

sosyalistler,

milliyetçiler,

diktatörler,

devrimciler,

savaş döneminin yöneticileri,

halk sağlığı uzmanları,

cerrahlar,

psikiyatristler,

jinekologlar,

onkologlar

bulunuyor.

Yani ortak noktaları siyasi görüşleri değil, hekimlik geçmişleri.

Araştırmacılara göre incelenen kişilerin büyük bölümü Asya, Afrika ve Latin Amerika'daki genç veya istikrarsız demokrasi deneyimleri içinde siyaset yapmıştı. Çalışmada yalnızca sınırlı sayıda kişinin köklü demokrasilerin yönetiminde üst düzey görev aldığı belirtiliyor.

Sonuç: Doktor, toplumun da hekimi olabilir mi?

Bir hekimin muayene odasında verdiği karar birkaç insanın hayatını değiştirebilir. Bir hekim devlet yönetimine geldiğinde ise aldığı kararların etkisi milyonlarca insana ulaşabilir.

Bu nedenle hekimlik ile siyaset arasındaki ilişki oldukça ilginçtir.

Ancak tarih bize iki farklı ders veriyor.

Birincisi, tıp eğitimi almış insanlar gerçekten de başarılı devlet yöneticileri olabilir. Clemenceau, Brundtland, Bachelet, Kubitschek ve Sun Yat-sen bunun farklı dönemlerden örnekleridir.

İkincisi ise hekim olmak, siyasi iktidarın doğru kullanılacağının garantisi değildir. Aynı listede baskıcı ve diktatör yönetimlerle özdeşleşmiş isimlerin bulunması bunun en açık göstergesidir.

Belki de asıl soru şudur:

Bir doktorun hastasını tedavi ederken taşıdığı sorumluluk duygusu, milyonlarca insanın hayatını yöneten bir devlet adamına dönüştüğünde nasıl değişir?

Tıp eğitimi insana insan hayatının değerini öğretir. Siyaset ise bu bilgiyi çok daha büyük bir ölçeğe taşır. Tarih, bu iki gücün birleştiğinde hem çok olumlu hem de çok karanlık sonuçlar doğurabileceğini göstermektedir.

Bu nedenle hekimlerin siyasetteki yeri, yalnızca “doktorlardan cumhurbaşkanı olur mu?” sorusuyla sınırlı değildir. Asıl mesele, bilim, vicdan, kamu yararı ve siyasi gücün aynı kişide buluştuğunda nasıl kullanılacağıdır.

Kaynak

Lass P, Szarszewski A, Gaworska-Krzemińska A, Sławek J. Medical doctors as the state presidents and prime ministers – a biographical analysis. Przegląd Lekarski. 2012;69(8):642-646. Çalışma, ülkelerinin devlet başkanı veya başbakanı olmuş 29 hekimin biyografik analizini sunmaktadır.